ساعت یازده و نیم شب، ایستگاه اتوبوس مقابل بیمارستان تقریباً خالی است. دو نفر روی نیمکت نشستهاند: یک پرستار که شیفت شبش تمام شده و یک کارگر ساختمانی که منتظر اتوبوس به سمت جنوب شهر است. تابلوی ایستگاه میگوید اتوبوس شبانه هر سی دقیقه میآید. ساعت دوازده و پنجاه دقیقه، اولین اتوبوس میرسد.
برای کسی که خودرو ندارد، اتوبوس شبانه فقط یک گزینهٔ حملونقل نیست؛ شرط رسیدن به خانه است. در شهری که بسیاری از مشاغل تا دیروقت ادامه دارند، نبودِ یک سرویس شبانهٔ قابل اتکا یعنی هزینهٔ اضافه برای تاکسی، یا ماندن در محل کار. مسئله اینجاست که وعدهٔ رسمیِ «اتوبوس شبانه» با تجربهٔ روزمرهٔ مسافران فاصله دارد.
سه شب، یک الگو
در سه شبِ متفاوت، از چهار ایستگاه اصلی استفاده کردیم. نتیجه:
- فاصلهٔ واقعی اتوبوسها بین ۴۵ تا ۷۵ دقیقه بود، نه سی دقیقهٔ اعلامشده.
- در دو شب، آخرین اتوبوس مسیر حدود نیم ساعت دیرتر از زمان جدول رسید.
- اپلیکیشن مسیریابی، برای دو ایستگاه، زمان رسیدن را اشتباه نشان میداد.
- در یکی از شبها، اتوبوس در ایستگاهی که در جدول بود توقف نکرد.
اینها دادههای یک پژوهش گسترده نیستند؛ مشاهدهای محدود از یک مسیرند. اما همان اندازه کافیاند تا بفهمیم مشکل، یک تأخیر موردی نیست.
رانندهها هم بخشی از مسئلهاند
با یکی از رانندهها صحبت میکنم. میگوید تعداد اتوبوسهای فعال در شیفت شب کم است و اگر یکی از خودروها خراب شود، کل برنامه بههم میریزد. او از رفتار بعضی مسافران هم گلایه دارد، اما اضافه میکند که بیشتر مسافرانِ شب، کارگر و دانشجو هستند و بیدلیل شکایت نمیکنند. «مشکل ما کمبود اتوبوس است، نه مسافر.»
ایمنی و روشنایی
در دو ایستگاه، روشنایی کافی نبود. ایستگاه سوم در کنار یک بزرگراه قرار داشت و عبور از آن برای عابر پیاده خطرناک بود. اتوبوسها تمیز بودند، اما بعضی چراغهای داخلی کار نمیکردند. برای مسافر شب، همین جزئیات کوچک تفاوت میان یک سفر امن و یک سفر پرتنش را میسازد.
حکم گزارش: اتوبوس شبانهٔ تهران بهعنوان ایده درست است، اما بهعنوان خدمات عمومی هنوز قابل اتکا نیست. مشکل اصلی، کمبود ناوگان و نبود اطلاعاتِ دقیق و بهروز است.
اگر شهرداری میخواهد این سرویس واقعاً کار کند، سه کار لازم است: افزایش تعداد اتوبوسهای فعال در ساعات شب، بهروزرسانی لحظهای اطلاعات مسیر، و بهبود روشنایی و ایمنی ایستگاههای اصلی. بدون این سه، جدول زمانبندی فقط یک تکه کاغذ است.